Pilny apel o reformę w edukacji

Rok 2026 wyznacza moment, w którym pozostało niespełna 5 lat na osiągnięcie 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju wyznaczonych w przyjętej przez Organizację Narodów Zjednoczonych Agendzie 2030. Szczególnej troski wymagają cele dotyczące edukacji (Cel 4) i działań na rzecz klimatu (Cel 13) – zwłaszcza cel 13.3., zobowiązujący państwa do podnoszenia poziomu edukacji, świadomości i kompetencji społecznych i instytucjonalnych w zakresie łagodzenia zmiany klimatu, adaptacji do jej skutków i ograniczenia zagrożeń. 

W obliczu przyspieszającego ocieplenia klimatu oraz narastających wyzwań środowiskowych i społecznych, polski system edukacji stoi przed koniecznością przygotowania młodych ludzi do życia i działania w świecie, w którym zrozumienie mechanizmu działania klimatu i umiejętność reagowania na zmiany staną się podstawowymi kompetencjami obywatelskimi. 

Dlatego Fundacja Edukacji Klimatycznej wraz ze Szkolną Konferencją Klimatyczną przygotowały zestaw postulatów dotyczących edukacji klimatycznej w Polsce.

Wdrożenie poniższych postulatów jest krytycznie ważne, ponieważ pozwoli wyposażyć uczniów i uczennice w wiedzę, umiejętności i poczucie sprawczości – tak istotne wobec narastających zagrożeń – niezbędne do mierzenia się z wyzwaniami najbliższych dekad. Edukacja klimatyczna oparta na danych, rozumieniu zależności przyczynowo-skutkowych oraz kompetencjach krytycznego myślenia umożliwi młodym ludziom podejmowanie mądrych decyzji, współtworzenie rozwiązań i uczestnictwo w transformacji, która już dziś kształtuje przyszłość Polski i świata. 

Kluczowe treści edukacji klimatycznej 

Zaproponowane przez Fundację Edukacji Klimatycznej i Szkolną Konferencję Klimatyczną  kluczowe treści dla edukacji klimatycznej wynikają z potrzeby oparcia szkolnej wiedzy o klimacie na solidnych, prostych i fundamentalnych zasadach fizyki oraz zrozumieniu działania systemu klimatycznego Ziemi. 

W obliczu nasilającej się zmiany klimatu kluczowe jest, aby uczniowie i uczennice rozumieli, skąd biorą się zmiany temperatury planety, jakie procesy nimi sterują oraz dlaczego obecnie to działalność człowieka jest głównym czynnikiem zaburzającym bilans energetyczny Ziemi. 

Postulaty te podkreślają także, że klimat jest ściśle powiązany z funkcjonowaniem ekosystemów oraz systemów społeczno-gospodarczych. Zmiany w środowisku bezpośrednio przekładają się więc na nasze życie i przyszłość. Ich dobór ma przygotować młodych ludzi do świadomego i odpowiedzialnego działania — pokazując zarówno skalę wyzwań, jak i możliwości przeciwdziałania oraz adaptacji, którymi dysponuje współczesna cywilizacja.

Postulaty odnoszą się do edukacji klimatycznej opartej na prostych zasadach fizyki i obserwacjach, jak działa klimat. Zmiany temperatury Ziemi wynikają z bilansu energii – tak samo jak ogrzewanie domu zależy od różnicy pomiędzy dopływem a utratą ciepła. Wszystkie historyczne zmiany klimatu były skutkiem zaburzeń tego bilansu, a dziś najsilniej wpływa na niego działalność człowieka poprzez emisje gazów cieplarnianych. W edukacji podkreślać powinniśmy, że rosnący efekt cieplarniany to tylko część szerszego oddziaływania człowieka na środowisko, zakłócającego procesy naturalne. Zmiany w systemie planetarnym oddziałują na nasze życie społeczne i gospodarcze, a jednocześnie to my mamy narzędzia, by ograniczać te skutki i działać mądrze w zgodzie z przyrodą – komentuje prof. Szymon Malinowski, prezes Fundacji Edukacji Klimatycznej.

Efekty kształcenia dla edukacji klimatycznej w Polsce 

Chcemy, aby uczniowie kończący szkołę osiągneli następujące efekty kształcenia:

1. Uczniowie rozumieją bilans energetyczny planety i potrafią powiązać go ze zmianami klimatu.
2. Uczniowie rozumieją, że w aktualnym stanie planety człowiek wpływa na klimat silniej niż wszystkie procesy naturalne.
3. Uczniowie wiedzą, że kryzys klimatyczny jest jednym z przejawów rosnącej presji antropogenicznej i jest powiązany z innymi kryzysami globalnymi. 
4. Uczniowie rozumieją społeczne, polityczne i ekonomiczne konsekwencje zmiany klimatu oraz jej wpływ na przyrodę.
5. Uczniowie rozumieją sprawczość człowieka i możliwość zapanowania nad kryzysem klimatycznym poprzez ograniczenie emisji gazów cieplarnianych.

Perspektywa uczniów  

W ramach edukacji klimatycznej chcemy:

1. Nauczyć się dostrzegać i nazywać związki przyczynowo-skutkowe związane ze zmianą klimatu, które łączą treści więcej niż jednego przedmiotu szkolnego, takie jak wpływ modelu gospodarczego na zmiany w środowisku.
2. Zdobyć umiejętność łączenia wiedzy z wielu dziedzin nauki, aby wyciągać samodzielne wnioski o zmianie klimatu.
3. Poznać metody postępowania wobec przyczyn i skutków zmiany klimatu na poziomach: rodzinnym, lokalnym, krajowym, regionalnym, kontynentalnym i światowym.
4. Zrozumieć mechanizm działania systemu energetycznego jako całości oraz jego poszczególnych elementów; potrafić wskazać ich wady i zalety, takie jak elastyczność, stabilność czy emisyjność.
5. Wiedzieć, jak radzić sobie z trudnościami i strachem związanym ze zmianą klimatu oraz gdzie szukać profesjonalnego wsparcia.

Aby osiągnąć cele przedstawione wyżej musimy:

1. Myśleć krytycznie, łączyć przyczyny i skutki w sieci bardziej złożone niż liniowe łańcuchy.
2. Analizować dane przedstawione w tabelach i na wykresach, aby na ich podstawie wyciągnąć wnioski o dziejących się zjawiskach.
3. Logicznie oceniać sytuację, opierając się o m.in. wiarygodność źródła, autora i platformy, z której czerpie informacje, radzić sobie z nieprawdziwymi informacjami na temat zmian klimatu, odróżniać fakty od opinii.
4. Dysponować interdyscyplinarną wiedzą na temat klimatu, która jest użyteczna zarówno na późniejszych etapach edukacji, jak i w dalszym życiu zawodowym, prywatnym i społecznym.
5. Posiąść narzędzia, dzięki którym będziemy w stanie wykorzystać posiadaną wiedzę w dyskusji, aby przekonać oponentów za pomocą logicznych argumentów.

Edukacja klimatyczna to zasób wiedzy, którego potrzebujemy jako młodzież, żeby bezpiecznie funkcjonować w dorosłym życiu. Zależy nam, żeby uzyskiwane informacje miały realną użyteczność zarówno w dalszych etapach procesu edukacyjnego, jak i w życiu zawodowym, prywatnym i społecznym. Zmiana klimatu wpłynie na wszystkie aspekty naszego życia, dlatego musimy nauczyć się, jakie są jej mechanizmy, bo tylko w ten sposób możemy się przed nią skutecznie bronić. Dyskusja publiczna pełna jest dezinformacji, dlatego, wychodząc ze szkoły, musimy mieć narzędzia, żeby się przed nią bronić – komentuje Mariusz Masłosz, prezes Zarządu Stowarzyszenia Szkolna Konferencja Klimatyczna.

Podsumowanie

Wzywamy instytucje i organy administracji państwowej odpowiedzialne za kształtowanie polskiej edukacji do podjęcia pilnych i konkretnych działań zmierzających do wprowadzenia rzetelnej, obowiązkowej i opartej na nauce edukacji klimatycznej na wszystkich etapach kształcenia oraz do systemowego wzmocnienia kompetencji nauczycieli i szkół w zakresie przekazywania tej wiedzy. 

Pozostawienie systemu szkolnictwa bez przemyślanej edukacji klimatycznej pozbawia dorastających obywateli i obywatelki Polski fundamentów kompetencji niezbędnych w świecie doświadczającym skutków katastrofy klimatycznej. To zaniechanie będzie miało konsekwencje nie tylko edukacyjne, lecz niesie także bezpośrednie zagrożenie dla ładu społecznego, stabilności gospodarczej i bezpieczeństwa państwa. 

Zdecydowane działanie musi nastąpić teraz.